กรมสมเด็จพระเดชาดิศร เป็นพระราชโอรสในพระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย ในเจ้าจอมมารดานิ่ม ซึ่งเป็นธิดาเจ้าพระยาพระคลัง (หน) พระนามเดิมของกรมสมเด็จพระเดชาดิศร คือ พระองค์เจ้าชายมั่ง ประสูติเมื่อวันเสาร์ที่ ๑๑ พฤษภาคม พ.ศ.๒๓๓๖ ในรัชกาลที่ ๒ นั้นเองได้ทรงรับสถาปนาเป็นกรมหมื่นเดชอดิศร ในรัชกาลที่ ๓ เลื่อนเป็นกรมขุนเดชอดิศร ในรัชกาลที่ ๔ เป็นกรมสมเด็จพระเดชาดิศร มีคำประกาสเฉลิมพระยศ แสดงพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ไว้ดังนี้
พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมขุนเดชอดิศร เป็นพระบรมวงศ์ผู้ใหญ่ยิ่ง ควรจะเป็นที่คำนับแก่พระบรมวงศานุวงค์ทั้งปวง ให้เลื่อนพระนามตามจารึกไว้ในพระสุพรรณบัฏ (ว่า) กรมสมเด็จพระเดชาดิศร เทพยนิกรปิยานุรักษ บวรศักดิพิเศษ บรมเชษฐวราธิวงศ์ พงศานุพงศ์ประดิษฐา สุนทรปรีชานุภาพ ศุภกาพยปฏิภาณ สุตไพศาลอรรถธรรมศาสตร ธรรมิกนาถบพิตร นาคนาม จงเจริญพระชนมายุสม วรรณ สุข พล สิริสวัสดิ์
ได้ทรงกำกับกรมพระอาลักษณ์ตั้งแต่ในรัชกาลที่ ๒ จนตลอดพระชนมายุ ได้กำกับกรมนาในรัชกาลที่ ๔ สิ้นพระชนม์ ในรัชกาลที่ ๔ เมื่อ พ.ศ.๒๔๐๒ พระชันษา ๖๗ ทรงเป็นต้นราชสกุล เดชาติวงศ์ ณ อยุธยา
(จากสารานุกรมไทย ฉบับราชบัณฑิตยสถาน)
อัญขยมบรมนเรศเรื้อง รามวงศ์
พระผ่านแผ่นไผททรง สืบไท้
แสวงยิ่งสิ่งสดับองค์ โอวาท
หวังประชาชนให้ อ่านแจ้งคำโคลงฯ
คำแปลศัพท์อัญขยม - ข้า, ข้าพเจ้า (อ่านว่า อัน- ขะ หยม)
บรมนเรศ - พระราชาผู้ยิ่งใหญ่ เรื้อง - เรือง, รุ่งเรือง
แผ่นไผท - แผ่นดิน สืบไท้ - สืบความเป็นใหญ่
ถอดความ - เรา (พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว) ผู้เป็นจอมคนผู้ยิ่งใหญ่ วงศ์แห่งรามาธิบดี
- ได้ครองแผ่นดิน สืบสันตติวงศ์แห่งพระมหากษัตริย์มา
- เราแสวงหาสิ่งที่ดียิ่ง ได้ฟังคำสั่งสอน (กล่าวคือโคลงโลกนิตินี้)
- จึงปรารถนาจะให้คนทั้งหลายได้อ่านดูรู้แจ้งคำโคลงโลกนิตินี้ด้วย
ครรโลงโลกนิตินี้ นมนาน
มีแต่โบราณกาล เก่าพร้อง
เป็นสุภษิตสาร สอนจิต
กลดั่งสร้อยสอดคล้อง เวี่ยไว้ในกรรณฯ
คำแปลศัพท์ครรโลง - คำประพันธ์ชนิดหนึ่ง (แผลงมาจากคำว่า โคลง)
พร้อง - พูด, กล่าว, ร้อง
สุภษิต - สุภาษิต คำพูดที่เป็นคติ
เวี่ย - ทัด, ประดับ
กรรณ - หู
ถอดความ - โคลงโลกนิตินี้เป็นของเก่า
- มีมาแต่โบราณกาลก่อน
- เป็นภาษิตที่งดงาม และเป็นเครื่องสอนใจ
- เปรียบประดุจสายสร้อยสอดประดับสำหรับเป็นมงคลแก่หู
ปลาร้าพันห่อด้วย ใบคา
ใบก็เหม็นคาวปลา คละคลุ้ง
คือคนหมู่ไปหา คบเพื่อน พาลนา
ได้แต่ร้ายร้ายฟุ้ง เฟื่องให้เสียพงศ์ ฯ
คำแปลศัพท์ปลาร้า - ปลาหมักเกลือ ใส่ข้าวคั่ว ใช้เป็นเครื่องจิ้ม, ปลาเน่า
ใบคา - ใบพืชล้มลุกชนิดหนึ่ง ใบคาย แข็ง เอามากรองเป็นตับมุงหลังคา เหง้าใช้ทำยาได้
คละคลุ้ง - คลุ้ง, เหม็นคล้ายกลิ่นของเค็มปนกับของเน่า
พงศ์ - เชื้อสาย, เทือกเถา, เหล่ากอ, สกุล
ถอดความ - ปลาร้า ห่อด้วยใบหญ้าคา
- ใบคาก็ย่อมพลอยเหม็นคาวปลาไปด้วย ฉันใด
- คนทั้งหลายที่คบค้าสมาคมกับคนพาล
- ก็ย่อมได้พบแต่เรื่องร้าย พลอยให้เสียหายถึงตระกูลคนดีไปด้วย ฉันนั้น
(จาก..โคลงโลกนิติ ฉบับถอดความ โดย..นาวาโททองย้อย แสงสินชัย, พิมพ์ ๕ ธันวาคม ๒๕๓๙)
โปรดติดตามศึกษาโคลงโลกนิติบทต่อไปครับ
